TRẦN ANH TÔNG HOÀNG ĐẾ (1293 - 1314)

QUYỂN 8

TRẦN ANH TÔNG HOÀNG ĐẾ

(1293 - 1314)

Thái tử Thuyên lên ngôi hoàng đế (1293)

Vào tháng ba, Quý Tỵ cuối xuân

Hưng Long niên hiệu tân quân

Bắt ngay vào việc điều quân biên phòng

Giặc động binh ở vùng biên giới

Sứ Lương Tằng đã tới Thăng Long

Đem thư cùng chiếu sắc phong

Dụ rằng cho gọi Anh Tông sang chầu

Vua ta giao Tử Kỳ đi sứ

Qua Trung Nguyên giữ mối bang giao

Nói rằng lấy cớ bị đau

Nên không đi được sang chầu vua Nguyên

Hốt Tất Liệt, tháng giêng tạ thế (1294)

Nên mưu đồ về việc xâm lăng

Phải đành bỏ cuộc giữa chừng

Tử Kỳ lại được Thành Tông trả về

Luật nhà Trần mỗi khi đánh bạc

Kẻ bất tuân bị phạt tới cùng

Có quan thượng phẩm Nguyễn Hưng

Bị vua đánh chết để răn mọi người

Quân Ai Lao thường hay quấy nhiễu

Đã bốn lần thanh tảo Man Di

Phạm Ngũ Lão : hai lần đi

Một lần Trương Hiển chết vì khi quân

Trương Hiễn vốn tướng quân Mông Cổ

Đã đầu hàng , xin ở nước ta

Vua ban tước phẫm lụa là

Tuyễn vào quân đội , điều ra biên phòng

Hiển tử trận được phong Minh Tự

Đưa cho vào thờ ở Thái Thường

Tỏ lòng với kẻ hiền lương

Ban cấp chu đáo khói hương từ đường

Xuống chiếu cho sĩ nhân được biết (1299)

Ôn luyện bài để kịp kỳ thi

Định ra mũ áo nhung y

Cho quan văn võ phân chia tỏ tường (1300)

Lệnh vua ban soát tù các trại (1301)

Thả ngay ra kẻ tội hàm oan

Và cho thông báo rõ ràng

Về cách thi cử, biểu chương thế nào

Về phép thi khởi đầu Ám Tả

Kế đến là kinh nghĩa, kinh thi

Đề thơ, theo luật, phú ghi

Thứ ba : Chế chiếu , biểu quy thư đồ

Kỳ thứ tư là thi đối sách

Hỏi luận đề về bảy khoa riêng

Mạc Đĩnh Chi đậu trạng nguyên

Bùi Mộ bảng nhãn ghi danh từng người

Nguyễn Trung Ngạn đổ ngay hoàng giáp(1304)

Đổ khoa này hơn khoảng ba trăm

Đương thời gọi Ngạn thần đồng

Cũng tay xuất chúng nằm chung bảng vàng

Rước về làng , vinh qui bái tổ

Cho ba người ra cửa Long Môn

Để cho dân chúng được dòm

Những người giỏi nhất nước Nam bấy giờ

Nguyễn sĩ Cố làm thơ quốc ngữ

Khởi đầu cho thơ phú sau này

Là người có óc khôi hài

Được vời vào giảng những bài Ngũ kinh

Còn người nữa nức danh kim cổ

Là Đĩnh Chi tướng mạo khó xem

Có lần đi sứ sang Nguyên

Vì tài ứng đối vua Nguyên muốn dùng

Năm Kỷ Hợi Thượng Hoàng lên núi (1299)

Chốn thiền môn một cõi am mây

Pho kinh tràng hạt trên tay

Đầu Đà khổ hạnh ngày ngày tịnh tâm

Núi Yên Tử, lan rừng mấy đóa

Chim hót mừng bên Ngọa Vân Am

Phù sinh ảo ảnh ngàn năm

Phất phơ khóm trúc, thì thầm suối reo

Bỏ việc đời, men theo hành đạo

Đất Chiêm Thành một dạo dừng chân (3001)

Thượng Hoàng gặp gỡ Chế Mân

Trong lòng muốn gả Huyền Trân cho chàng

Năm Bính Ngọ, vừa tròn tháng sáu

Phái đoàn Chiêm làm lễ rước dâu

Thớt voi, kiệu rước quân hầu

Cung nhân, cờ quạt trước sau đàng hoàng

Vua Chế Mân dâng châu Ô Lý

Làm lễ vật dẫn cưới Huyền Trân

Nhữ Hài cử đến coi dân

Đổi thành Thuận , Hóa thuộc phần đất ta

Chế Đa Da là con công chúa

Sai sứ thần báo tử về kinh

Tháng năm vua của Chiêm Thành

Trong cơn bạo bệnh thình lình tử vong

Vua sai ông Đặng Vân cùng với

Trần Khắc Chung qua tới nước Chiêm

Lựa lời biện bạch đưa linh

Để đem công chúa xuống thuyền hồi loan (1306)

Một mưu toan nhắm vào triều đại

Rằng công chúa cùng với Khắc Chung

Trên thuyền họ đã tư thông

Lênh đênh cả mấy tháng ròng trước khi…

Nếu tính kỷ chi li mới thấy

Thì Huyền Trân lúc ấy mới sinh

Thời gian hậu sản đang hành

Đớn đau , bầm dập gập gềnh sóng xô ….

Vào mùa thu , Thượng hoàng thánh hóa ( 1308 )

Ngài đã băng ở Ngọa Vân Am

Đem về táng ở Long Hưng

Phải dùng đến khúc Long Ngâm dẫn đường

Mười năm sau Chế Mân tạ thế

Huệ Võ Vương đánh chiếm Chiêm Thành

Lao vào một cuộc viễn chinh

Trên đường nam tiến quên tình thông gia

Đoàn nhữ Hài vượt qua tới trước

Dùng quỷ kế dụ bắt Chiêm Vương ( 1312 )

Đem về giam ở Gia Lâm

Nam sau vương chết lể tang trà tỳ (1313 )

Dân Chiêm Thành trong khi chạy loạn

Chế Đà A trốn đến Qua Oa

Người thì mất mẹ chết cha

Lạc luôn Thế tử con bà Huyền Trân

Vua Anh Tông cầm cương trị nước

Người thông minh mực thước nhân hòa

Việc triều luôn duyệt xem qua

Truyền ngôi vào giữa tháng ba Giáp Dần (1314 )

Thơ để lại "Thủy Vân tùy bút"

Lúc băng hà sai đốt hết đi

Đến khi long thể lâm nguy

Nhà sư Phổ Huệ nằn nì xin vua

Ngài gạt phăng vì sư nói đến

Chuyện tử sinh ảnh hưởng tới ngài

Sư chưa chết , tại sao hay ?

Không nên nói đến chuyện này với ta

TRẦN MINH TÔNG ( 1314 - 1329 ) Nối nghiệp cha là thái tử Mạnh Đổi niên hiệu Đại Khánh năm đầu ( 1314 ) Triều đình sắp đặt trước sau Đề phòng hạn hán vua giao từng người (1315 ) Với bề trên một đời tôn kính Đối kẻ dưới được tiếng nhân hòa Một người trung hậu lo xa Trong yên, ngoài phục quốc gia thái bình Vua biết đem văn minh nối tiếp Làm rạng danh cơ nghiệp người xưa Tiếng đồn vang thuở bấy giờ Tiếc rằng không biết mưu người giết oan Năm Mậu Ngọ Đại vương Quốc Chẫn ( 1318 ) Chỉ huy quân đi đánh Chiêm Thành Túc hầu Tất Kiến hy sinh Sau nhờ Ngũ Lảo tung binh chận đường Phạm Ngũ Lảo người làng Phù Ứng Từng nỗi danh đại tướng đánh Nguyên Giúp vua bình định nước Chiêm Một người phóng khoáng dụng binh như thần Ông có làm bài thơ để lại : Bốn câu thôi ; Khí khái trượng phu Hoành sáo giang sơn cáp kỷ thu Tam quân kỳ hổ khí thôn ngưu Nam nhi vị liểu công danh trái Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu Lời thơ vào cỏi thiên thu Như lời nhắn nhủ gởi cho những người Thuật dùng người theo tài của họ Đó là cách chỉ có đời Trần Tùy theo trách nhiệm đảm đương Mà giao chức vụ cho quan trong triều Quan trong triều như là Phạm Mại Đổ thiên Hư , Phạm Ngộ , Đỉnh Chi Nhữ Hài , Lê Quát , Lê Duy Hán Siêu , Sư Mạnh và nhiều người hay Trần Thì Kiến cũng tay tầm cở Lê Cư Nhân , Nguyễn Dử giúp vua Xiễn dương văn học bấy giờ An sinh xã hội , hiến mưu giúp đời Trần Khắc Chung một người khôn khéo Lại về phe vu cáo giành ngôi Nghe theo Văn Hiến để rồi Tâu vua giết bậy, hại người trung quân Trần Khắc Chung vốn giòng họ Đỗ Vì có công được đổi họ Trần Thăng quan tiến chức lên dần Có công đem được Huyền Trân trở về Bọn quan lại chia bè kết đảng Chúng bắt đầu lũng đoạn nhà vua Hán Siêu, Hài, Ngạn theo hùa Khắc Chung, Văn Hiến mưu đồ việc riêng Tướng Đại Niên là người Đại Việt Năm Bính Dần lãnh việc đánh Chiêm ( 1326 ) Giao tranh cả mấy tháng liền Cuối cùng bại trận phải đành lui quân Để công bằng sửa sang luật pháp Phạt nặng người cưỡng đoạt ruộng tư Với người giả mạo văn từ Chặt đứt ngón trái cho chừa thói gian Đối với ruộng mà đang ngậm sữa Việc kiện thưa sẽ xử như sau Người cày được một nửa đầu Nửa phần còn lại ngày sau sẽ bàn (1323) Vào mùa hạ tháng năm Tân Dậu (1321) Vụ lúa Chiêm , bắp đậu được mùa Năm sau củng được bội thu Nhân dân an lạc ấm no thái bình Đồng tiền kẽm ban hành trong nước Dùng bán buôn đổi chác trong dân Năm sau xuống chiếu lại rằng : Bỏ đồng tiền kẽm thay bằng tiền khoen Một vụ án do tên Trần Phẩu Được dựng lên vu cáo Đại Vương Vương là em ruột Thượng Hoàng Định làm phản loạn mưu toan chiếm quyền Năm Mậu Thìn đem ra xét xữ Cả trăm người đều có liền can Đa số họ đã kêu oan Riêng phần Quốc Chẩn biệt giam , giết liền Quan nhà Nguyên tranh chấp biên giới Vua sai Bang Hiến tới Nam Kinh Lựa lời tranh biện phân minh Để cho hai nước tình hình bớt căn

TRẦN HIẾN TÔNG ( 1329 - 1341 ) Năm Kỷ Tỵ (1329), Hiến Tông lên thế Thay cha mình hoàng đế Minh Tông Hoc rành nẫy mực cầm cân Xiễn dương đất nước cho dân , cho người Vua lên ngôi mới vừa mười tuổi Và băng hà ở tuổi hăm ba Ngự chầu việc nước có cha Điều hành chính sự nước nhà giùm con Ở dưới đời Hiến Tông Hoàng đế Có mấy điều đáng kể như sau : Một là đi đánh Ai Lao Hai lần xung trận, và thua một lần (1334) Chỉ huy quân, Nhữ Hài đốc tướng (1335) Bị phục binh hai hướng giáp công Tiết La, giặc ém bên sông Nhữ Hài bị nhử lọt vòng bao vây Khi giao chiến Nhữ Hài chết đuối Đó nhằm năm AᴠHợi đầu thu(1335) Quân ta trận đó thua to Năm sau rút hết trở về kinh sư Đổ thiên Hư xin theo đánh địch Lâm bệnh nặng bị chết giửa đường Thượng hoàng làm lấy tiếc thương Sắc cho dùng nhạc Thái Thường nghi tang(1335) Cho lập kho dùng sàn chứa thóc (1337) Phòng đói nghèo chẩn cấp cho dân Lại sai xét xử việc quân Thải hồi những kẻ sâu dân , biếng làm (1337) Trần Nhật Duật thọ gần bảy bảy(1330) Được tin dùng trải bốn đời vua Một người nổi tiếng giao du Với người ngoại quốc bấy giờ ít ai Làm tể tướng vua sai tiếp khách Tiếng nước ngoài kiến trác với nhau Ngũ cung, biến tấu đôi câu Thi, thư, vũ nhạc dạy đào uốn tay Ông cũng người hiền tài đức hạnh Chưa bao giờ thấy đánh gia nô Lại đem đức hiếu nhân từ Trước răn kẻ dưới dặn dò quan binh Trần Khánh Dư đã từng phó tướng Cũng lìa đời vào khoảng cuối thu (1339) Là năm lịch đổi theo vua Lung linh khảo nghiệm định giờ chẳng sai Vua khen Dư có tài trí lược Nhưng là người không có nhân tâm Dám cùng công chúa thông dâm(1282) Đầu cơ tích trữ, tham lam quá chừng (1287) O⮧ từng nói : "Chim ưng là tướng Vịt là dân chả đáng bận tâm Nuôi vịt là để chim ăn Có gì lạ lạ mà bàn tới lui !" Vua giận lắm tước ngay chức tước Đuổi về nhà làm đứa bán than Nhân lúc thuyền ngự đi ngang Vua thương cảnh ấy cho làm việc quân (1282) TRẦN DỤ TÔNG ( 1341 - 1369 ) Vừa Tân Tý (1341) vua băng năm đó Thượng Hoàng cho em nhỏ Hiến Tông Tên là Trần Hạo nối dòng Đổi ra niên hiệu Thiệu Phong năm đầu (1341) Mẹ Hiến Từ, cha là Trần Mạnh Vua Dụ Tông bị bệnh liệt dương (1339) Loạn luân với chị trên giường (1351) Vì Trâu Canh đã dâng phương thuốc này Cha bên cạnh chỉ bày việc nước Việc triều chính coi được êm xuôi Đến khi cha đã qua đời (1357) Trổ mòi dâm loạn ăn chơi hết điều Cũng năm đó Hán Siêu, Trung Ngạn Bộ Hình Thư biên soạn vừa xong Dâng vua cùng với sách phong HOÀNG TRIỆU ĐẠI ĐIỂN để dùng mai sau Từ Nhâm Ngọ (1345) đến sau năm Dậu Những đổi thay ghi dấu thế này " Có năm hạn hán lâu ngày (1343) Có năm lụt lội vỡ đài sạt đê(1359) Dân đói kém coi bề khốn đốn (1343, 1344 , 1345) Tên Bảo Vy lấy trộm áo vua (1347) Giặc thì nổi dậy lu bù (1343) Năm nào cũng có mất mùa , hạn to Vua xuống chiếu soát tù giảm tội Lập đồn điền đặt sở khuyến nông Duyệt quân, tảo giặc, an dân Đánh tan Ngô Bệ ở gần núi Yên (1345) Những năm đó Trung Nguyên loạn lạc Giặc nổi lên trộm cướp nhiễu nhương Hữu Lượng đánh với Nguyên Chương Xưng hùng xưng Bá xưng Vương bên Tàu Đảo Vân Đồn thuyền vào cập bến Người bốn phương kéo đến bán buôn(1347) Bồ Đồ rồi lại Tiểu Nhân (1348) Tặng đồ Diêu Biến lại dâng lụa là (1349) Nước Đại Oa cống chim trĩ đỏ (1349) Người Vân Đồn mò trộm ngọc trai Mùa xuân Đinh Dậu, tháng hai(1357) Thượng hoàng băng ở cung đài Bảo Nguyên Trần Minh Tông nhường quyền hăm tám Hăm tám năm có lắm nhiêu phong Cuối đời viết : Giới am Ngâm Xét mình trong cõi hồng trần : CÓ - KHÔNG Nước Chiêm Thành cướp dân Dĩ Lý (1361) Vua nhà Minh sai sứ hiếu thông (1359) Rồi Trần Hữu Lượng xin quân (1360) Mà vua thì vẫn bình chân như thường Vua ra lệnh thân vương, công chúa (1362) Dâng các trò tạp hí để xem Trò nào hay quá thì đem Dạy cho cung nữ lập riêng một đoàn Tổ truyện tuồng là Ly uyên Cát (1362) Người lập ra gánh hát đầu tiên Diễn trò cho mọi người xem Có đào, có kép áo xiêm đủ điều Áo quần thêu, đánh đàn thổi sáo Phấn son tô, đội mão mang râu Truyện xưa, tích cũ muôn màu Tuồng Tây Vương Mẫu diễn lâu chẳng nhàm Vua say mê, mãi ham tuồng cổ Việc triều đình bỏ cả cho quan Gọi người giàu có trong làng (1362) vào cung đánh bạc, nhàn quan một lần Lấy đất gần bên bờ Tô Lịch (1362) Sai tư nô lên vĩa trồng hành Trồng rau, trồng tỏi, trồng chanh Lại làm thêm quạt vào thành bán chơi Để có người vào nơi quán các Thi học trò đối trát vài câu Hỏi sang văn nghệ, cô đầu(1363) Gọi người uống rượu bày trò mua vui Lại đào hồ khai ngòi dẫn nước(1363) Xếp đá thành một cõi núi non Thông, tre, cỏ lá, hoa thơm Chim muông cá cảnh một hòn giả sơn Sống buông thả ngày càng sa đọa Đêm rong chơi có bữa quên về(1364) Rượu đào chạm cốc tới khuya Say mất ấn kiếm chỉ vì tắm sông Trần Dụ Tông chơi bời trác táng Chơi tới cùng vong mạng chẳng hay Chơi mà đất lở trời say Lại truyền ngôi đế vào tay người ngoài