LÊ THÁI TÔNG HOÀNG ĐẾ (1433- 1442)

QUYỂN 12
LÊ THÁI TÔNG HOÀNG ĐẾ (1433- 1442)

Thái tử Long, được lên thế chỗ (1433)

Tôn cha là Thế Tổ nhà Lê

Thiệu Bình đổi lại niên ghi

Sai quan Nguyễn Trãi soạn bia, dựng đền

Lê Thái Tông chiêu hiền đãi sĩ

Chọn người tài chiếu chỉ tước phong

Tổ chức khảo hạch thật đông

Ngàn người thi đổ ở trong thời mình

Quốc Tử Giám về kinh để học

Còn bậc ba sách đọc huyện châu

Định ra ngạch thuế bãi dâu

Lập ra luật ruộng, đầm, ao rõ ràng

Trên ngai vàng vua còn non nớt

Đại tư đồ Lê Sát ra oai

Hạch quan sách lại hằng ngày

Những điều nhân nghĩa không bày cho vua

Sát quyền uy không thua vương đế

Giết Nhân Chú , bãi phế Ư Đài

Đày quan Cầm Hổ ra ngoài

Truất quyền Trinh, Khả, hiền tài ghét ghen

Vua ham chơi thường xuyên bỏ học

Ngự sử quan dở khóc dở cười

Họp bàn viết sớ dâng Người

Khuyên vua chớ có buông lơi tập rèn

Đã ba năm, tuổi lên mười bốn

Suốt cả đời ở chốn lầu son

May thay tư chất khôn ngoan

Cho nên hiểu ý các quan muốn gì

Sát chuyên quyền lắm khi sàm tấu

Tiếng ong ve đã thấu tai vua

Thái Tông xuống chiếu giao cho

Hình quan xét hỏi thiệt hư thế nào

Bãi chức đại tư đồ Lê Sát (1437)

Ngọc Dao hoàng hậu phế đi

Phong cho Nhật Lệ Chiêu Nghi

Được làm chính thức Huệ Phi của người

Vua xuống chiếu truyền sai dẹp loạn

Lại thân chinh quyết đoán ra quân

Đánh dân thiểu số họ Cầm

Thuận Châu, Thu Vật đầu hàng năm sau (1440)

Phế Nghi Dân, rồi giao con thứ

Húy tên là thái tử Bang Cơ (1441)

Thừa ngôi thái tử bấy giờ

Tạo mầm bạo loạn kể từ hôm nay

Vua rất trẻ tuổi đời mười sáu

Đã là cha mấy cậu con trai

Hàng trăm cung nữ trong tay

Ngập chìm tửu sắc, ngày ngày hoang dâm

Nguyễn thị Lộ phong hàm học sĩ

Là một người kiều nữ trong cung

Ngày đêm hầu hạ ở cùng

Thái Tông suồng sã lung tung với nàng

Lộ vợ thứ đại thần Nguyễn Trãi

Vừa đẹp người lại giỏi văn chương

Nhân vua đang ở Quy Dương

Ghé thăm Nguyễn Trãi tại vườn Lệ Chi

Vua và Lộ cùng nhau trò chuyện

Lại hàn huyên cho đến suốt đêm

Đang vui sao bỗng tự nhiên

Một cơn đột quỵ chết liền trong tay

Lộ kinh hoàng cố lay vua dậy

Trâm cài đầu chẳng thấy hồi sinh

Xác vua đang ở bên mình

Long lanh giọt lệ ngấn quanh mắt nàng

Xác vua quàng ở nhà Nguyễn Trãi

Đưa về kinh mất phải hai ngày

Vào cung rồi phát tang ngay

Khiến cho trăm họ tiếng rày tiếng ve

Mười hai hôm , sau khi biến cố

Ghép Thị Lộ vào tội giết vua

Cả dòng Nguyễn Trãi bị đưa

Tru di tam tộc không chừa một ai

LÊ NHÂN TÔNG HOÀNG ĐẾ (1442- 1459) Lập Bang Cơ lên ngai hoàng đế(1442) Hoàng tử là thứ kế con vua Một người sáng suốt có thừa Tiếc thay chết trẻ khi chưa truởng thành Việc triều chính thân hành thái hậu Buông rèm che nghe tấu việc triều Lê Khắc Phục , được đi theo Lại thêm Thụ, Khả góp điều phò vua Hậu đàn bà mắt lòa chẳng thấy(1449) Bọn đại thần che đậy cho nhau Chỉ lo thu vén đem vào(1448) Kết bè kết đảng, kết giao hoạn thần Bọn đại quan một đoàn xiểm nịnh Ghen hiền tài, ghét chính, tà gian Bên ngoài xã tắc suy tàn Cậy quyền, ỷ thế làm càng hiếp dân Nạn hối lộ đã dần thành tật Việc bán quan mua tước thường xuyên Nghiêu Tử, rồi lại Trịnh Kiên Hàn lâm học sĩ dốt nguyên cả làng (1448) Năm Giáp Tý bắt giam Lê Liệt Rồi Phục, Khả bị giết oan khiêng(1452) Ra tayThái hậu nắm quyền Lệnh bà quyết định mọi đàng trong dân Năm Bính Dần, chọn nguời khỏe mạnh Xung vào quân để đánh Chiêm man Xuất binh chiếm được Chà Bàn Bí Cai Chiêm chúa đầu hàng quân ta Phú xin tha cho dân Quy Hóa (1448) Miền Tuyên Quang đói kém thiếu mưa Ruộng đồng lúa mọc lưa thưa Nhiều năm đại hạn mất mùa liên miên Năm Kỷ Mão, một đêm chính biến Lê Đắc Ninh giữ điện cấm quân Theo phe phản nghịch Nghi Dân (1459) Cùng hơn trăm đứa leo thành vào cung LÊ NGHI DÂN HOÀNG ĐẾ (1459- 1460) Giết Nhân Tông, với cùng thái hậu Đoạt ngai vàng kết cấu gian nhân Người trong bè đảng gia ân Qua Tàu , sai sứ xin ban vương hầu Tám tháng sau, hội bàn sự việc Gồm công thần Đinh Liệt, Lê Yên Với quan Nguyễn Xí, Điện Tiền Cùng nhau mưu sự giết liền hai tên Đóng cửa thành, giử yên thống suất Bắt Nghi Dân phế truất tức thời Quần thần hội kiến với nguời Tư Thành hoàng tử được mời nhận ngôi (1460)

LÊ THÁNH TÔNG HOÀNG ĐẾ (1460- 1497) Đó là ngày, giữa năm mồng sáu Lên ngai vàng lễ hậu phát tang Cho anh và mẹ đàng hoàng Rước vào thế miếu lập đàn cầu siêu Vua có nhiều thiên tư đặc biệt Là một người cương quyết thực tài Lại còn võ giỏi văn hay Làu thông kinh sử thuở nay mấy người Ngự trên ngai tuổi đời muời tám Sửa nhân luân, quyết đoán mối giềng Đào Biểu truy nghĩa tuyên dương Đắc Ninh giết bỏ làm gương cho đời Nay cho đổi, là thời Quang Thuận Xuống chiếu truyền tha án tù nhân Xét xem chức tước bá quan Cấp cho ruộng đất để làm của riêng Năm Canh Thìn sai quan Lê Liệt Đem quân đi tiễu triệt Bồn Man (1460) Dựng văn bia ở Mục Lăng Bắt làm hộ tịch, đe răn phản thần Lệnh cho khắp các quan huyện phủ Phải ưu tiên khuyến nhủ nhân tâm Chăm lo cày cấy siêng năng Bỏ gốc theo ngọn khuyên dân không làm Lệ thi Hương vua ban định rõ (1462) Danh sách thi gạt bỏ những người Dù cho học giỏi, có tài Mà vô đạo đức cũng hoài bỏ đi Lại định kỳ thi Hương, thi Hội Đệ nhất thời phải hỏi Tứ Thư Thứ hai : chiếu, chế, biểu từ Thứ ba " thơ, phú. Thứ tư :sách, bài Về hành chánh, hỏi tay hiểu việc Chốn nha môn phải biết ký tên Hưu quan sáu chục trở lên Được về trí sĩ giữ nguyên tước hàm. Đổi sáu bộ ra làm sáu viện Mỗi viện đều riêng tuyển thượng thư Truyền cho làm việc đúng giờ (1462) Nhưng saulại đổi y như xưa làm Tháng hai năm Quý Mùi, thi Hội Vua thân hành vấn hỏi thí sinh (1463) Tiến sĩ chọn được Thế Vinh Bắt loa truyền gọi xướng danh từng người Trăm kẻ thi một người được đỗ Treo bảng vàng ngoài cửa Đông Hoa Ban ân ủy dụ thật là Vô cùng trân trọng vang xa dội gần Năm Giáp Thân (1464) vua về cúng tế Ơ Sơn Lăng theo lệ hằng năm Giải oan Nguyễn Trãi, chiếu rằng : "Bổ cho con Nguyễn Trãi chức đồng tri Châu" Vua nhớ đến công lao Nguyễn Trãi (1467) Cho phục hồi hết thảy thơ văn Đề cao giá trị tinh thần Phần nào chuộc lại lỗi lầm tiên vương Sai người đi dò đường, dò bể (1490) Vẽ bản đồ hình thể quốc gia Định ra biên giới nước ta Ai Lao, Chiêm Quốc thật là phân minh Việc quân ngũ định thành quy chế (1467) Chia ra làm mỗi vệ như sau : Vệ thì : năm sở làm đầu Sở : hai chục đội được giao tuyển người Quân số đội là hai mươi chẵn Luyện côn quyền, thương giản cho tinh Lúc nào đất nước thanh bình Cho về một nửa dân đinh cấy cày Sai Khuất Đã ra tay đánh giặc (1467) Đến Mã Giang vây bắt Đạo Đồng Tiểu trừ ở sách Man Nhung Dẹp tan giặc cỏ yên lòng nhân dân Với quần thần, vua ban sắc dụ Thường hay dùng điển cũ, ý xưa Răn người bất nghĩa a dua Lời trong sắc dụ nghe như văn tài Nguyễn Bá Ký là tay học sĩ Chê vua không chú ý sử kinh Không theo lối học thực hành Phù hoa sáo điễn thiếu phần cách tân Vua tự xưng Tao Đàn nguyên soái Hăm tám người lập hội làm thơ Đa phần bài xướng của vua Các quan họa lại ngợi ca hết lời Vua lại sai Sĩ Liên phụng chỉ Viết "Đại Việt sử ký toàn thư" Phu Tiên năm Hợi bấy giờ Hơn hai niên kỷ đến chừ mới xong (1479) Truyền Lễ, Cử, Nhuận, Trung, Đình Bảo Biên tập xong chính sự quốc triều Viết từ Thái Tổ tiếp theo Soạn thành trăm quyển chia nhiều bộ môn Các sử quan vâng theo chếu chỉ Cố cho xong bất kể đêm ngày "Thiên Nam Dư Hạ Tập" này Công trình biên soạn đến nay hoàn thành (1483) Lại sai chép "Thân Chinh ký sự" Ghi rõ ràng lịch sử đánh Chiêm Ai Lao cũng đã dẹp yên Viết thành một quyển để riêng bấy giờ Luật Hồng Đức trong Dư Hạ tập Là biểu trưng luật pháp quốc gia Hình quan theo đó mà tra Những điều luật định thật là phân minh Vua ví mình ngang danh Đỗ Phủ (1496) Thường huênh hoang giữa chỗ triều đình Tao Đàn nguyên soái xưng danh Thơ văn khẩu khí chỉ dành hạng trung Lê Thánh Tông có chừng vài quyển Đại khái là "Quỳnh Uyển cửu ca" "Cổ kim bách vịnh" thi ca "Xuân vân", "Kim cổ", "Anh hoa" thơ Đường Về ngoại giao lựa phương khôn khéo Nước Chiêm Thành chọn mẹo cầu phong Nhã Lan không dám hai lòng Bồn, Sơn man cũng phục tùng nước ta Với nhà Minh thì ta giữ đúng Cứ ba năm triều cống một lần Chọn đi những vị sứ thần Có tài ứng đối ngoại nhân phải gờm Viết cảo thơm "Bình Chiêm sách lược"(1471) Mười mấy điều phát trước trong doanh Tháng năm Tân Mão đánh thành (1471) Chà Bàn bắt sống tù binh mấy ngàn Băm tám năm Tư Thành nối nghiệp Được tôn xưng hoàng đế Thánh Tông Một người nổi tiếng hiếu trung Có tài văn học, tinh thông lắm điều Trong đời vua có nhiều trước tác Định luật hình cùng các việc binh Xây thêm đền điện, cung đình Sửa sang chính sự cho thành nếp hơn Đạo làm con, một lòng hiếu thảo (1496) Khi mẹ đau dâng cháo, hầu cơm Ngày đêm bên cạnh chăm nom Đến khi mẹ chết tự làm ma chay Viết bút thỏ một bài tự thuật : "Ngũ thập niên hoa thất xích khu Cương trường như thiết khước thành nhu Phong xuy song ngoại hoàng hoa tạ Lộ ấp đình tiền lục liễu tồ Bích hán vọng tùng vân diễu diễu Hoàng lương mộng tỉnh dạ du du Bồng lai sơn thượng âm dung đoạn Băng ngọc u hồn nhập mộng vô ? Ngoài trời rắc mấy hạt mưa Giấc thiên thu đã vỗ ru đêm dài "Năm chục hoa niên bảy thước thân Lòng như sắc cứng bỗng mềm dần Gió lay khô héo hoa bên cửa Sương dãi gầy mòn liễu trước sân Trời biển xa trông mây thăm thẳm Kê vàng tỉnh giấc dạ bâng khuâng Khuất lời cách mặt non bồng vắng Băng ngọc du hồn nhập mộng chăng ?" Vua đứng ra, tự mình tẩm liệm Thay áo quần cho đến rửa chân Bỏ vào miệng mẹ kim ngân Cầu xin cho mẹ siêu thần cõi tiên Lê Thánh Tông người hiền hiếm có Lúc làm vua uy vũ anh minh Giữ yên trăm họ thái bình Xiển dương văn hoá, luật hình sửa sang