lê hiến tông

QUYỂN 13

Trước khi băng vào năm Đinh Tỵ (1497)

Giữa triều đình chiếu chỉ truyền ngôi

Lựa trong mười bốn con trai

Hai mươi con gái chọn người lên thay

LÊ HIẾN TÔNG HOÀNG ĐẾ

(1497- 1504)

Thái tử Huy lên ngôi hoàng đế (1497)

Là một nguời thông duệ anh minh

Việc quan cho chí việc binh

Thân hành khảo xét, tự mình duyệt phê (1498)

Vua ở ngôi tuổi kề băm bảy

Giữ phép công vẫn phải theo xưa

Thường đem Kinh Dịch, Kinh Thi

Mà răn thần tử giữ bề vua tôi

Năm Kỷ Mùi cho đòi tuyên sứ(1499)

Báo cho dân dự trữ gạo dư (1498)

Không nên xa xỉ dùng bừa

Để dành khi đói mất mùa mà ăn

Cũng năm đó cùng quan bộ Lại

Điện Kính Thiên vua ngự xướng danh

Truyền loa rao khắp kinh thành

Bảng vàng tiến sĩ một mình Lý Khiêm (1499)

Vua lại truyền thẩm tra quan lại

Tinh giảm dần bộ máy quốc gia

Tham, ngu, dốt, hoặc quá già

Thì cho trí sĩ thải ra loại này

Kể từ nay thân vương, dân chúng

Không cưới xin Man chủng Chiêm Thành

Bảo toàn giòng giống tinh anh

Để cho phong tục nước mình giữ nguyên

Cấp áo xiêm tùy theo chức tước

Khi vào chầu cho các quan nha

Thường triều mặc áo tơ gai

Trong ngày quốc kỵ cấm xài vải hoa

Vua chuẩn y lời tâu Lễ Bộ (1503)

Cho đắp đê, đóng vĩ nâng bờ

Ven sông Tô Lịch để hờ

Phòng khi lụt hạn đóng cừ tưới tiêu

Quan Hàn lâm Minh triều đi sứ (1499)

Là Lương Trừ mang ngự sắc sang

Phong làm vua nước An Nam

Lệnh cho lưỡng quốc nghị bàn hiếu thông

Kỳ thi Hội nói chung có khác (1502)

Lễ xướng danh loa bắc truyền ra

Bảng vàng trước ở Đông Hoa

Nay nhà Thái học đem ra bấy giờ

Quan Gia Đình Trung Thu Ngoạn Nguyệt

Là bài thơ điểm khuyết của vua

Khuyên dân cày cấy đúng mùa

Một bài ngự chế dặn dò như sau :

Tinh hỏa hôn trung dạ

Bồng mang xuất bích đông

Kinh phuơng dương đại thủy

Vệ địa khủng hưng nhung

Tuần tĩnh vưu tâm lý

Suy chiêm mạn di đồng

Bài thơ nói tự đáy lòng

Lưu tâm lụt lội đề phòng về sau

Vua kinh hành ngự vào Thanh Hóa

Bái Sơn Lăng xa giá trở về

Mình rồng nghe đã hơi se

Lại ham nữ sắc có bề đáng lo

LÊ TÚC TÔNG HOÀNG ĐẾ (1504)

Khi sắp băng truyền cho thái tử

Húy là Thuần, con thứ hiến Tông

Một trong sáu vị nối dòng

Lên ngôi cửu ngũ thuận lòng muôn dân

Lễ đăng quang vào năm Giáp Tý (1504)

Từ năm nay niên chỉ Thái Trinh

Ngày sinh Khánh Tiết Thiên Ninh

Ra ân đại xá, thái bình yên dân

Vua ở ngôi được gần sáu tháng

Là một nguời yểu mạng không may

Lại thêm hiếu học tài hay

Làm vua mấy tháng , tiếc thay giữa chừng

LÊ UY MỤC HOÀNG ĐẾ

(1504- 1510)

Lúc lâm chung để lời di mệnh

Đến Hưng Minh, cung thỉnh hoàng huynh

Nguời này tên húy là Huyên

Hiệu Uy Mục Đế nối quyền chăn dân

Mẹ của vua người làng Phú Chẫn

Thuở cơ hàn tự bán mình đi

Bị sung làm kẻ nô tì

Đưa vào trong nội cận kề tiên vương

Lúc Hiến Tông còn đang thái tử

Thấy nàng xinh tình tứ thước tha

Đưa về trong phủ làm hoa

Hạ sinh Uy Mục chợt qua đời liền

Vì thù riêng , giết ngầm tổ mẫu

Người dáng dấp tướng mạo Quỷ Vương

Bất cần triều chính kỷ cương

Gian dâm hiếu sát xem thói thường hung hăng

Mạc Đăng Dung làm Thiên vũ vệ (1507)

Trong gia phả : hậu duệ Đĩnh Chi

Vai u thịt bắp coi bề,

Làm quan túc vệ chỉ huy ngự tiền

Vua Uy Mục ngày thêm càng rỡ

Khi say mèm giết cả cung nhân

Để cho họ ngoại chiếm dần

Nhữ Vi , Khương Chủng chẳng cần hỏi ai

(1505,1507, 1509)

Cậy quyền thế ra oai vùi dập(1507)

Từ dân lành đến lớp thân vương

Muôn dân ta thán vô vàn

Còn vua thì vẫn cung nhân vui đùa

Theo lệnh vua giết thêm nữ sử (1509)

Và người Chiêm đang giữ trong tù

Giết luôn tôn thất của vua

Hại người cốt nhục không chừa một ai

Trong năm năm trên ngôi hoàng đế

Tội ác nhiều không xuễ mà ghi

Giết người, vét thuế đem đi

Tiêu xài phung phí kể gì của công

Tu Công Dinh họp cùng ba phủ

Được tôn lên minh chủ nghĩa binh

Dùng Văn Lang để tiến hành

Diệt trừ bạo chúa xích xiềng ác ôn(1509)

Từ Tây đô đem quân tiến đánh

Uy Mục Vương vội lánh khỏi thành

Tu Công chiếm được Đông Kinh

Hoàn toàn làm chủ tình hình rối ren

Uy Mục Vương bắt đem giam lỏng

Xác bỏ vào miệng súng bắn đi

Xong đời một kẻ ác di

Một tên bạo ngược quá ghê bấy giờ

LÊ TƯƠNG DỰC HOÀNG ĐẾ (1510- 1516) Tương Dực Đế ngôi vua thay thế (1516) Lấy Ngô Hoán : Tán Trị thừa tuyên Chỉnh trang bộ máy chính quyền Lệnh cho bộ Hộ an ninh làm đầu Nền ngoại giao cũng cùng lối cũ Sai Lý Khiêm đi sứ sang Minh(1510) Đem đồ tuế cống linh đình Theo như đòi hỏi triều đình Trung Hoa Minh Chính Đức cho qua đáp lễ Sai Hy Tăng, Nhược Thủy đem sang (1513) Sắc phong vua nước An Nam Ban cho mũ áo được làm bằng da Phạm Hy Tăng chê vua dáng lệch Là "vua Heo" thích việc ăn chơi Loạn vong sẽ xẩy tới nơi Ngai vàng Giao Chỉ khó ngồi được lâu Vua thông dâm nàng hầu của bố(1514) Rồi giao hoan cả vợ anh em(1515) Hồ Tây cho sửa sang thêm Cởi truồng cung nữ chèo thuyền làm vui Lại sai người đắp thành ngàn trượng(1516) Làm cống ngầm , đập chắn sông Tô Cửu Trùng mặt trước đào hồ Nhà hơn trăm nóc tốn hao vô cùng Trong nội cung hoạn quan làm loạn Bọn phản thần định thoán ngôi vua Nhờ tay Trịnh Hựu ngăn cho Bọn Hài bị chém bấy giờ mới yên(1510) Ơ trấn biên nỗi lên giặc cỏ Như Hưng, Hy,Triệt ở Nghệ An (1512) Lê Hất và bọn Trần Tuân Vua sai Đỗ Nhạc đem quân tiểu trừ Chiếm đất chùa Quỳnh Lâm đại náo Ơ Thùy Đường Trần Cảo xưng vương(1516) Đem quân vây kín phủ đường Thăng Long chiếm cứ tự phong quốc triều Tương Dực Đế đuổi theo Trần Cảo Cảo chạy thua về thấu đảo Ngọc Sơn Vua sai Trần Tiến đánh dồn Cảo quay quân lại giết luôn tướng triều Trịnh Duy Sản âm mưu phế bỏ Lừa giết vua ở chỗ Bích Câu Xác vua vắt vẻo đem vào Ơ trên mình ngựa châm dầu hỏa thiêu Năm Giáp Tuất(1514) dưới triều Tương Dực Quan thượng thư Đông Các Lê Tung Viết bài Tổng luận tiến dâng Về kho Đại Việt, Vũ Quỳnh khảo biên LÊ CHIÊU TÔNG HOÀNG ĐẾ ( 1516- 1522) Bọn chuyên quyền đưa ra vua mới (1516) Húy là Y, hoàng đế Chiêu Tông Đổi năm Quang Thuận để xưng Trong triều ngoài nội Đăng Dung cầm quyền Trịnh Duy Sản lấy thêm quân lính Cùng Nguyễn Thượng đi đánh Chí Linh Bị quân Trần Cảo vây quanh Cuối cùng bị giết gần thành Lạng Nguyên(1516) Quân của Cảo ngày thêm khốn khổ Bèn rút về trấn ở Lạng Nguyên Cảo cho trai trưởng cầm quyền Còn mình xuống tóc tu tiên lánh đời(1516) Các quan lại tùy thời cát cứ Đem quân mình trừ khử lẫn nhau Trần Chân, Hoàng Dụ rồi sau Xuân Thi, Nguyễn Áng đánh vào kinh sư Có Nguyễn Sư bức xúc trước cảnh Nước nhà lâm vào nạn rối tung Ra tay cái thế anh hùng Thử xem thời vận mấy dòng thơ sau : Những toan phục nước cứu muôn dân Trời chẳng chiều người cũng khó phần Sông rộng, Giang Đông khôn trở gót Gió to Xích Bích để thiêu quân Ninh Sơn mây ám rồng xa khuất Phúc địa trăng soi hạc tới gần Anh hùng thành bại xưa nay vậy Chí đời chưa thỏa hận vô ngần Ơ thành đô bây chừ khói lửa(1518) Giặc tha hồ cướp của lương dân Trước thì Trần Cảo tang thương Sau là Duy Nhạc phá tan kinh thành Mạc Đăng Dung hồi binh theo lệnh Của Chiêu Tông bình định loạn quân Quyền uy, ông tóm thâu dần Vào tay họ Mạc loại dần người ngay Vua mưu ngầm cho vời Hiến, Thứ(1522) Cho người làm mật sứ gọi Tuy Nửa đêm vua lẻn ra đi Đăng Dung biết được cấp truy chận đường

LÊ CUNG HOÀNG HOÀNG ĐẾ ( 1522- 1527) Sau hiệp bàn , thái sư Lê Phụ(1522) Lấy em vua đề cử lên ngôi Lê Xuân được đặt lên ngai Tân vương là cháu bốn đời Thánh Tông Đăng Dung giết Chiêu Tông hoàng đế(1526) Giữa năm Hợi(1527) lại phế Cung Hoàng Giáng vua xuống tước Cung Vương Bắt Hoàng thái hậu giam chung với người Bà khấn trời trước khi bị thí : "Mạc Đăng Dung là kẻ bề tôi Manh tâm, phế chúa, cướp ngôi Ngày sau con cháu nó thời như ri" MẠC ĐĂNG DUNG ( 1527- 1529) Mạc Đăng Dung vốn nghề đánh cá Thuở thiếu thời sống ở Cổ Trai Có dư sức khỏe hơn người Xuất thân lực sĩ vào đời hậu Lê Đô chỉ huy lên chức Thái phó Tóm thâu đầy quyền ở trong tay Ra oai tác quái với người Bắt vua viết chiếu nhường ngôi cho mình Dung sai người qua Minh kính báo(1428) Cắt hai châu tiến cáo đem dâng Vua Minh thấy thế bằng lòng Cho quan giao hảo sứ thông bình thường Mạc Đăng Dung ngôi vương cướp được Ba năm trời, bắt chước thuở xưa Truyền cho con truởng làm vua(1429) Còn mình Thái thượng được vừa mấy năm MẠC ĐĂNG DOANH ( 1529- 1540) Mạc Đăng Doanh đổi năm Đại Chính(1429) Nắm binh quyền ước tính mười năm Điều quân trị nước sai lầm Nhân dân ta thán hờn căm quá nhiều Thuở bấy giờ dân kêu thảm thiết Mấy năm liền chém giết lẫn nhau(1525) Lại thêm sâu cắn hoa màu(1527,1530) Nhân dân ly tán khổ đau vô cùng Nguời ta trông có người lãnh tụ Đưa nuớc ra khỏi chổ lầm than Dẹp yên bè lũ tham tàn Sâu dân mọt nuớc đã làm suy vong Năm Canh Dần có ông Lê Ý(1430) Người họ Lê khởi nghĩa dấy binh Khắp nơi trong nước tòng chinh Chỉ vài ba tháng quân thanh lẫy lừng Mạc Đăng Dung đem quân đi đánh Mấy trận liền xính vính tả tơi Sơn quan tìm lối rút lui Tống Giang cứ điểm cho người trấn biên Mạc Đăng Doanh điều quân Hoằng Hóa Cùng Quốc Trinh trấn ngã Thạch Thành Bất thần tung chưởng đánh nhanh Tuởng rằng thắng thế hóa thành thua to Quân Lê Ý bấy giờ kiêu ngạo Vì coi thường nên dẫu hùng binh Nhân khi sơ ý coi khinh Bị quân nhà Mạc công thành đánh tan Bắt được Ý cửa Nam, bãi cát Lệnh dùng xe xé xác hành hình(1530) Nghĩa quân tan vỡ rất nhanh Người thì phân tán kẻ đành chạy sang Nước Ai Lao chọn đường ẩn náu Sống tạm thời rèn giáo mài gươm Chờ khi khôi phục giang san Dẹp tan bạo chúa trung hưng nước nhà Doanh cũng cho mở khoa thi Hội Tuyển nhân tài cứ mỗi tam niên Trạng nguyên là Nguyễn Bỉnh Khiêm(1535) Tiến sĩ cập đệ có thêm họ Bùi Ở trong nước ơn trời đổ xuống Mưa thuận hòa đất ruộng lúa chiêm Được mùa quốc thống tạm yên Không còn trộm cướp liên miên như thời... Họ Mạc sai sang Minh dâng biểu Nộp sổ sách và chịu xin hàng Đăng Dung qùy trước phủ đường Cột dây vào cổ xin nhường đất đai(1540) LÊ TRANG TÔNG HOÀNG ĐẾ (1533- 1548) Nguyễn Kim cho người tìm khắp nước Kiếm cháu con đời trước nhà Lê Rước ông Lê Huyến đưa về Tôn làm Hoàng đế trị vì hùng binh Từ Lê Lợi khai sinh dấy nghiệp Đến Cung Hoàng nối tiếp nhiều năm Kéo dài niên kỷ hơn trăm Lê sơ nay chuyển ra làm Trung hưng Vua Trang Tông (1533) trở về lại nước Cùng Nguyễn Kim lo việc binh dân Ngày đêm chỉnh đốn quan quân Nguyên Hòa niên hiệu, kết thân nước Lào Tây dựa vào Ai Lao hùng cứ Bắc thì cho sai sứ cầu phong Đất đai giữ được phía trong Cao Bằng, họ Mạc tranh hùng với Lê Cả hai xin Tàu về phân xử Bọn Mạc Lê là thứ hám danh Đăng Dung lại tự trói mình Lấy dây buộc cổ ở thành Nam Quan Dung dâng biểu đầu hàng quân giặc Còn Trang Tông lại mách Đăng Dung : Tiếm ngôi rồi lại tự xưng Làm vua Đại Việt cúi dâng chuyện này Vua nhà Minh hiểu ngay sự thể (1541-1546) Mạc Phúc Hải theo lệ cống mình Lạy , quỳ trước mặt quân Minh Để quan hội khám ở thành Nam Quan Cho người mang đồ sang tuế cống Bị quân Minh rẻ rúng bồi thần Việc này nhục quốc khi dân Khiến cho bá tánh hận quân cầm quyền Người trong nước bùng lên khởi nghĩa Theo Trang Tông vì quá chán chê Nguyễn Kim là tổng chỉ huy Anh hùng hào kiệt theo về rất đông Dương Chấp Nhất gian hùng họ Mạc (1545) Giả trá hàng giết được Nguyễn Kim Vua sai Trịnh Kiểm thay quyền Nam-Lê; Bắc-Mạc hai miền phân tranh MẠC PHÚC NGUYÊN (1546- 1561) Năm Bính Ngọ (1546) Phúc Nguyên kế vị Việc triều chính lại để chú coi Khiêm Vương Kính Điễn dùng người Cùng quan Thái tể trong ngoài giữ yên Mạc Kính Điển quyền hành quyết đoán(1546) Thẳng tay trừ, dẹp loạn Chính Trung Họ hàng giết lẫn lung tung Trung bèn chiếm cứ một vùng Quảng Yên