Tôi chỉ có một suy tư - bầu trời đầy sao trên đầu và quy luật luân lý trong tôi...

Tôi chỉ có một suy tư - bầu trời đầy sao trên đầu và quy luật luân lý trong tôi...
Home » » Trào lưu tư tưởng Ánh Sáng

Trào lưu tư tưởng Ánh Sáng

Written By Nguyễn Văn Phúc on Thứ Ba, 27 tháng 11, 2012 | 12:47

TRIẾT HỌC THẾ KỶ ÁNH SÁNG


1. Trào lưu tư tưởng Ánh Sáng. 


Triết học Ánh Sáng thế kỷ XVIII là sự kế thừa và phát triển mới về chất các khuynh hướng tư tưởng bài trừ siêu hình học thế kỷ XVII. Nó bắt đầu từ sự phê phán một cách không thương tiếc các quan niệm cũ về thế giới và con người. Tư tưởng quan trọng nhất trong số này là những yếu tố của phép biện chứng trong học thuyết về quyền tự nhiên của Diderot. Trong những học thuyết về chính trị, đạo đức, các nhà triết học thế kỷ XVIII đã giải phóng ở mức độ đáng kể những học thuyết về đạo đức và quan niệm chính trị- xã hội của họ khỏi những hạn chế có tính chất tự nhiên chủ nghĩa. Lý tưởng chung của các nhà Khai sáng là ý tuởng về sự tiến bộ (idea of progress). Ðó là sự tin tưởng rằng điều kiện sống của con người sẽ ngày càng tốt hơn và thế hệ sau sẽ sống tốt hơn thế hệ trước; đồng thời họ sẽ đóng gópï hoạt động, lao động của họ cho cuộc sống của thế hệ mai sau, đó là con đường mà nhân loại cùng chia xẻ để cùng nhau phát triển. Các nhà Khai sáng, thông qua ngòi bút của mình, đã tập hợp những tầng lớp trong xã hội để hướng đến cuộc đấu tranh lật đổ chế độ phong kiến. Những tác phẩm của họ là vũ khí lý luận của giai cấp tư sản trong thời kỳ chuẩn bị cách mạng. Trong tác phẩm A History of The Mordern World NXB Mc-Graw Hill (1995), Palmer đã chia các tác giả của thế kỷ XVIII làm hai loại: một gọi là các philosophes và một gọi là các political economist 

2. Các philosophes: đó là những triết gia nhưng không phải là triết gia theo nghĩa của triết học. Nói một cách chính xác hơn, họ là những nhà văn, nhà tư tưởng, nhà truyền bá và công khai hóa tư tưởng Ánh Sáng. Những tác phẩm của họ là vũ khí lý luận của giai cấp tư sản trong thời kỳ chuẩn bị cách mạng. Phong cách hành văn của các nhà văn thế kỷ XVIIIï sáng sủa, chính xác, mạch lạc. Các độc giả thời kỳ này khá đông đảo, thuộc nhiều thành phần: giới kinh doanh, những người có nghề nghiệp chuyên môn, các tầng lớp trung lưu. Báo và tạp chí tăng lên khá nhiều. Các tư tưởng của nhà văn được phổ biến rộng rãi. Ai không thể đọc báo ở nhà thì có thể đến các quán cà phê (coffee house) hoặc những phòng đọc được mở ra khắp nơi với mục đích phổ biến tư tưởng của thế kỷ Ánh Sáng. Pháp được xem như trung tâm của phong trào Ánh Sáng và Paris trở thành trái tim của các hoạt động văn học thế kỷ XVIII. Thời kỳ này ở Paris, các trí thức hoặc tư sản giàu có đã tổ chức ra các salon: đó là nơi các nhà văn, nghệ sĩ gặp gỡ, trao đổi ý kiến. Các salon trở thành trung tâm của các cuộc tranh luận chính trị. Các salon này tồn tại đến CM Pháp và thậm chí có nơi tồn tại sau cả thời kỳ CM. (Salon của bà Geoffin, của góa phụ hai nhà triết học nổi tiếng là Helvetius và Condorcet hoặc của bà Stael).

Những đại biểu tiêu biểu:

- Montesquieu (1689- 1755):


Montesquieu không phải là nhà văn lớn nhất của Thế kỷ Ánh Sáng, nhưng có một vị trí đặc biệt trong dòng văn học này vì ông là người sáng lập ra nền văn chương chính trị ở Pháp. 

Montesquieu thuộc tầng lớp quí tộc áo dài, điều đó giải thích sự hạn chế trong tư tưởng của ông. Ông thiếu cái tâm hồn sục sôi cách mạng của thế kỷ XVIII. Ông là nhà tư tuởng ôn hòa nhất trong các nhà triết học Ánh Sáng lúc bấy giờ. Tư tưởng chính trị của Montesquieu thể hiện rõ nhất trong quyển Tinh thần pháp lý (lesprit des lois). Trong tác phẩm này, chúng ta thấy toát lên sự căm ghét của Montesquieu đối với chế độ chuyên chế và sự băn khoăn tìm kiếm một hình thức nhà nước phù hợp cho Pháp lúc bấy giờ. Ông nghiên cứu các thể chế chính trị từ xưa đến lúc bấy giờ và phân biệt ba hình thức nhà nước: Cộng hòa, Quân chủ lập hiến và Quân chủ chuyên chế. Ông cho rằng chế độ Cộng hòa là tốt đẹp nhưng trên thực tế không thực hiện được. Theo ông, chế độ chính trị tốt nhất là nhà nước Quân chủ lập hiến như ở Anh. Cũng trong quyển Tinh thần Pháp Lý, Montesquieu chủ trương "tam quyền phân lập": Hành pháp, Lập pháp, Tư pháp độc lập và không phụ thuộc vào nhau, nhưng kiểm soát lẫn nhau. Nguyên tắc này được giai cấp tư sản vận dụng vào chế độ chính trị của họ. Tác phẩm Tinh thần pháp luật thể hiện tư tưởng chống phong kiến rõ rệt nhất của Montesquieu và đóng góp một phần đáng kể vào trào lưu tư tưởng Aïnh Sáng. 

- Voltaire (1694-!778) : 


Tên thật là Francois Marie Arouet, sinh tại Paris 29-1-1694. Ông xuất thân trong một gia đình giàu có. Mặc dù có những quan điểm hạn chế, Voltaire là người đóng vai trò quan trọng trong dòng văn học Aïnh Sáng. Các sáng tác của ông đã đóng góp một cách xuất sắc vào kho tàng kiến thức nhân loại. Voltaire vừa là một nhà triết học đồng thời còn là một nhà sử học, nhà thơ, nhà viết kịch. Trong những tác phẩm của ông, tư tưởng nổi bật là chống chế độ phong kiến và nhà thờ Thiên chúa giáo, chính vì vậy mà nhiều lần ông bị giam vào ngục Bastille. Trong quyển Những lá thư triết học, ông đã lên án chế độ phản động và lạc hậu của phong kiến và nhà thờ Thiên chúa giáo. Quan điểm chính trị của ông là thực hiện việc cải cách từ trên xuống. Ông đề ra việc cải cách chế độ phong kiến dưới một hình thức Quân chủ sáng suốt và giành quyền thống trị cho những ngưòi giàu có. Tuy còn những quan điểm hạn chế và mâu thuẫn trong tư tưởng, Voltaire vẫn đóng một vai trò quan trọng trong triết học Aïnh Sáng. Những tác phẩm lý luận, văn thơ, kịch của ông đều mang một chủ đề chung là tinh thần chống chế độ phong kiến, chống tôn giáo, chế giễu thói mê tín dị đoan, ca ngợi lý trí và tuyên truyền cho lòng khoan dung.

- Rousseau (1713-1784)

Ông xuất thân trong một gia đình bình dân, con của một người sửîa đồìng hồ ở Thụy sĩ. Từ nhỏ, ông đã phải chịu đựng một cuộc sống cực khổ: phải đi lang thang nhiều nơi để kiếm sống, làm nhiều nghề để kiếm ăn, vì vậy, ông gần gũi và thông cảm với quảng đại QCND. Rousseau là một nhà văn đồng thời cũng là một nhà triết học. Tư tưởng của ông vượt xa những người đương thời. Ông cũng lên án chế độ phong kiến và giáo hội như Montesquieu, Voltaire nhưng ông còn đề cập đến chủ quyền của nhân dân. Do đó, ông có tư tưởng gần gũi với những người thấp nhất trong Ðẳng cấp thứ ba. Quan niệm về Con người tự nhiên là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong những tác phẩm của Rousseau. Con người tự nhiên không bị một ràng buộc nào của xã hội nhưng vì phải sống trong xã hội, chịu những ràng buộc của xã hội, con người gặp phải sự bất bình đẳng và chính sự bất bình đẳng ấy đã dẫn con người đến tai họa. Từ đó, Rousseau đi đến kết luận: chính tư hữu là nguyên nhân sinh ra sự bất bình đẳng của xã hội loài người. Tư hữu tài sản tạo ra kẻ giàu, người nghèo. Kẻ giàu đặt ra những luật lệ để làm cho tài sản của họ trở thành chính đáng; sau đó họ đặt ra những hình thức chính quyền để công nhận những luật lệ ấy, từ đó sinh ra kẻ thống trị và người bị thống trị mà đỉnh cao nhất của sự bất bình đẳng đó là chế độ chuyên chế. Khi quan niệm tư hữu là nguồn gốc của mọi sự bất bình đẳng trong xã hội, Rousseau nêu lên chủ trương hạn chế quyền tư hữu, chuyển từ đại tư hữu sang tiểu tư hữu. Chính tư tưởng tiểu tư sản của ông đã ảnh hưởng đến những nhà hoạt động cách mạng Pháp. Quan điểm chính trị quan trọng của Rousseau là Ý dân (General will). Với quan niệm bất bình đẳng là sản phẩm của xã hội, ông cho rằng con người tạo ra nó thì cũng có thể phá hủy nó: nhân dân lao động giết chết, hoặc truất ngôi bạo chúa là một việc làm chính đáng. Từ đó, ông chủ trương con người cần phải được giải phóng khỏi những quan hệ thống trị để đạt đến sự tự do của mình, đó là Ý dân. "Ý dân là tuyệt đối, là không thể sai lầm, và không thể chia cắt". Với quan niệm Ý dân là tuyệt đối, Rousseau đã chủ trương con người cần phải xây dựng một xã hội trên cơ sở một khế ước được các thành viên tuân theo để đảm bảo cho sự tự do và bình đẳng của mình. Trong khi Montesquieu, Voltaire chủ trương xây dựng một chính quyền thuộc về những tầng lớp trên của xã hội thì Rousseau chủ trương một chính quyền thuộc về nhân dân, bảo đảm thực hiện Ý dân cao nhất. Cương lĩnh chính trị của ông đã ảnh hưởng đến những nhà cách mạng Pháp.

-Diderot và bộ Bách khoa toàn thư (1713--1784)

Diderot là một nhà văn xuất sắc của thế kỷ XVIII, tên tuổi ông đại diện cho một thế kỷ sôi nổi và hào hùng. Tác phẩm đồ sộ nhất của Diderot là bộ Bách khoa toàn thư. BKTT là một công trình khoa học lớn lao, là bộ tự điển khảo luận về khoa học, nghệ thuật, công thưong nghiệp..., trong đó tác giả đề cập tới những vấn đề chính trị, đạo đức, nghệ thuật, triết học, kỹ thuật.... Những vấn đề trên được trình bày theo quan điểm duy vật, mặc dù tính duy vật của những người theo phái BKTT còn mang tính máy móc. Khuynh hướng kinh tế tiêu biểu của nhóm BKTT là khuynh hướng của nhóm tự nhiên luận. Chủ trương của nhóm này là tự do hoạt độüng kinh tế, với khẩu hiệu nổi tiếng Hãy để cho làm, hãy để cho đi. Từ đó, họ đi đến khuynh hướng bảo vệ triệt để quyền tư hữu: mọi vi phạm của pháp luật vào quyền tư hữu chính là sự lật đổ xã hội. Về mặt chính trị và xã hội, chủ trương của phái BKTT là lập trường ôn hòa, mặc dù họ là những người chống đối chế độ phong kiến và nhà thờ. Công lao lớn nhất của họ là khẳng định lòng tin con người vào sự tiến bộ của khoa học và đề cao lý tính. Nhóm BKTT đã góp phần truyền bá tư tưởng duy vật chủ nghĩa (dù còn những hạn chế nhất định), làm cho CNDV giành được thắng lợi và trở thành một khuynh hướng chiếm ưu thế trong triết học Pháp thế kỷ XVIII. 

3. Những nhà kinh tế-chính trị học:

Theo Palmer (sách đã dẫn), bên cạnh những triết gia, còn có những nhà kinh tế gọi là Phisiocrats (hoặc political economist) vì những tranh luận của họ thường là các vấn đề về kinh tế. Kinh tế, hay sau này chúng ta gọi là kinh tế- chính trị học, nảy sinh từ hoạt động của các Phisiocrats. Từ sự tổng hợp và phân tích các dữ liệu mang tính định lượng, họ đã phát triển một khoa học mới: môn thống kê học. Sự phê bình và phân tích các hiện tượüng kinh tế là một hoạt động phổ biến thời kỳ này, đặc biệt ở Anh. Cũng tại đây, Adam Smith đã cho xuất bản tác phẩm Cuộc điều tra về tự nhiên và nguyên nhân của sự thịnh vưọng quốc gia (1690) (Enquiry into the nature and cause of the wealth of nation) Trong tác phẩm của mình, Adam Smith đã nêu lên ý tưởng: cần gia tăng sự thịnh vượng của quốc gia bằng cách hạn chê únhững trở ngại của sự phát triển. Ông cũng đề xướng ra lý thuyết về việc kinh doanh của cá nhân. Ông là người tiên phong trong tư tưởng về thị trường tự do. Theo ông, động cơ của việc sản xuất và trao đổi là do lợi nhuận cá nhân. Ông đưa ra ví dụ : ông hàng thịt gây lòng tin với khách hàng khi mua bán không phải vì ý muốn tốt đẹp của ông ta, mà là do sự quan tâm đến lợi nhuận của ông ta. Mặc dù người đương thời phản đối, cho rằng lý thuyết kinh tê úcủa Adam Smith mang tính vị kỷ, cá nhân, nhưng theo ông, đó là một thực tế miêu tả quan hệ của con người với nhau trong xã hội tư sản. Tính cá nhân trong hoạt độüng kinh tế, theo Adam Smith là thể hiênû một cách chủ yếu tính tuyệt đối của tự do. 

4. Ảnh hưởng của triết học Ánh Sáng đối với xã hội Châu Âu. 

Trong thời kỳ khủng hoảng của chế độ phong kiến mặc dù có những quan điểm khác nhau, các nhà tư tưởng Aïnh Sáng đều chĩa mũi nhọn đấu tranh vào chính quyền quân chủ chuyên chế. Họ đòi hỏi phải thay chế độ cũ bằng một chế độ xã hội mới tốt đẹp hơn. Dựa trên những tiến bộ của khoa học kỹ thuật, các nhà tư tưởng Aïnh Sáng cho rằng con người phải chế ngự được tự nhiên và làm cho xã hội phát triển không ngừng. Họ còn quan tâm đến sự bình đẳng, đó là sự bình đẳng về quyền con người không phân biệt tôn giáo, chủng tộc. Sự bình đẳng thể hiện trong nghĩa vụ đóng thuế, trong luật pháp...Cuộc đấu tranh của họ phổ biến trên các mặt: triết học, văn học, nghệ thuật, khoa học...Chính vì vậy, trào lưu tư tưởng tiến bộ và cách mạng đó đã vượt khỏi nước Pháp và ảnh hưởng khá rộng đến châu Âu lúc bấy giờ. Thời kỳ này, Pháp là trung tâm của phong trào Aïnh Sáng. Những nhà triết học Aïnh Sáng đã đi du lịch khắp châu Âu và truyền bá tư tưởng của họ. Tiếng Pháp trở thành một ngôn ngữ chính của Viện Hàn lâm Saint Petersbourg và Berlin. Vua Phổ Frederick II và nữ hoàng Nga Catherine II đã mời những nhà tư tưởng Pháp đến thăm triều đình của họ. Văn hóa Pháp trở thành văn hóa phổ biến trong các tầng lớp trên ở xã hội châu Âu. Bên cạnh đó, vai trò của Anh cũng không kém phần quan trọng. Anh cũng trở thành một trong những trung tâm của phong trào Aïnh Sáng. Lý thuyết về sự tự do của nước Anh và chính quyền nghị viện trở thành vấn đề tranh cãi của các nhà tư tưởng Aïnh Sáng. Dưới ảnh hưởng của tư tưởng Khai sáng, ý tưởng về một nhà nước được hình thành. Theo họ, dù dưới những hình thức nhà nước nào: Quân chủ hạn chế (như Montesquieu quan niệm), hay Quân chủ Sáng suốt (Voltaire), hoặc một nền Cộng Hòa lý tưởng (Rousseau), thì tổ chức nhà nước thật sự đúng đắn và có trật tự được xem như là một sự bảo đảm tuyệt đỗi những phúc lợi của nhân dân. Những nhà triết học Ánh Sáng tin tưởng rằng nhân loại sẽ cùng thống nhất dưới ý nghĩa một luật tự nhiên về quyền con người., họ cùng nhau góp phần vào sự phát triển chung của xã hội.

Share this article :
 
Support : Creating Website | phuctriethoc | NGUYỄN VĂN PHÚC
Copyright © 2013. PHÚC ... - All Rights Reserved
By Creating Website Published by KINH TẾ HỌC
Proudly powered by NGUYỄN VĂN PHÚC
NGUYỄN VĂN PHÚC : Website | Liên hệ | phuctriethoc@gmail.com
Proudly powered by Triết học kinh tế
Copyright © 2013. PHÚC ... - All Rights Reserved